Historia średniowieczna 06-HIS-L-02-HSR
Wykład (WYK) Semestr letni - rok akad. 2025/2026

Literatura podstawowa: R. Collins, Europa wczesnośredniowieczna 300-1000, Warszawa 1996; Ch. Brooke, Europa średniowieczna 962-1154, Warszawa 2001; D. Hay, Europa w XIV i XV wieku, Warszawa 2001; S. Kwiatkowski, Średniowieczne dzieje Europy, Warszawa 2006; Wielka historia świata, t. 4, Kształtowanie średniowiecza, red. M. Salamon, Kraków 2005; Wielka historia świata, t. 5, Późne średniowiecze, red. K. Baczkowski, Kraków 2005; S. Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002; J. Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978 (i nast.); R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, t. 1- 2, Kraków 1995 (i inne); J. Wyrozumski, Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek-1370), Kraków 1999, t. 2 serii Wielka Historia Polski; K. Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, Kraków 1999, t. 2 serii Wielka Historia Polski; Vademecum historyka mediewisty, red. J. Nikodem, D.A. Sikorski, Warszawa 2012; R. Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2009; J. Strzelczyk, Historia powszechna: Średniowiecze, Poznań 2001; Średniowiecze polskie i powszechne, t. 1-4(8), red. I. Panic, J. Sperka, B. Czwojdrak, Katowice 1999–2012; O.G. Oexle, Społeczeństwo średniowiecza – mentalność –grupy społeczne – formy życia, Toruń 2000.

Literatura uzupełniająca: T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa, różne wydania; B. Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Warszawa, różne wydania.

w zakresie wiedzy:

- opanował w stopniu zaawansowanym terminologię w zakresie historii średniowiecznej oraz szeroko rozumianych nauk humanistycznych i społecznych

- posiada zaawansowaną, uporządkowaną tematycznie i chronologicznie wiedzę historyczną na temat procesów politycznych, ustrojowych, wojskowych, administracyjnych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych regionu oraz Polski w średniowieczu

- ma zaawansowaną, uporządkowaną tematycznie i chronologicznie wiedzę na temat wybranych zagadnień z historii powszechnej średniowiecza

w zakresie umiejętności:

- wyszukuje, ocenia, selekcjonuje, gromadzi i wykorzystuje informacje z różnych źródeł wiedzy, niezbędne do poznania procesu historycznego

- poprawnie komunikuje się w mowie i w piśmie z zastosowaniem terminologii historycznej związanej z historią średniowieczną (tj. feudalizm, inwestytura, beneficjum, lenno, prawo rycerskie, etos rycerski, patrymonium) oraz terminologii innych nauk.

Czynne uczestniczenie w zajęciach oraz zdanie egzaminu ustnego. Egzamin składa się z trzech pytań obejmujących zagadnienia polityczno – społeczno – gospodarczo – kulturalne zwłaszcza średniowiecznej Europy, ze szczególnym uwzględnieniem procesów specyficznych dla epoki. Sprawdza także wiedzę z zakresu znajomości średniowiecznych źródeł, okoliczności ich powstawania i funkcjonowania w średniowiecznej kulturze.

kryteria oceny: czynne uczestniczenie w wykładach oraz zdanie egzaminu ustnego.

Kryteria oceny egzaminu ustnego: na ocenę 3,0 – znajomość od 50% do 60 % treści ujętych w pytaniach, na ocenę 3,5 – znajomość od 60% do 70 % treści ujętych w pytaniach, na ocenę 4,0 – znajomość od 70% do 80% treści ujętych w pytaniach, na ocenę 4,5 - znajomość 80% do 90 % treści ujętych w pytaniach, na ocenę 5,0 – znajomość od 90% do 100% treści ujętych w pytaniach.

Ocena semestralna

Student:

5 (5.0) – osiągnął efekty uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w 90%- 100%

4+ (4.5) - osiągnął efekty uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w 80% - 90 %

4 (4.0) – osiągnął efekty uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w 70%- 80%

3+ (3.5) - osiągnął efekty uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w 60% - 70%

3 (3.0) – osiągnął efekty uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w 50% - 60 %

2 (2,0) – osiągnął efekty uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych poniżej 50%

Dozwolone są dwie nieobecności nieusprawiedliwione.

IV. Treści programowe:

1. Zajęcia organizacyjne

2. Wprowadzenie do kultury średniowiecznej. Cechy charakterystyczne średniowiecza.

Zagadnienia

- słowo i pojęcie średniowiecze

- ramy chronologiczne epoki a periodyzacja dziejów

- rozkład świata antycznego

- cechy charakterystyczne epoki (tworzenie się nowych państw, feudalizm, ścieranie się trzech wielkich religii: buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu, występowanie licznych ludów koczowniczych, słaby rozwój gospodarki towarowo - pieniężnej, powstanie uniwersytetów, pojawianie się kolejnych średniowiecznych renesansów - (J.Le Goff, W poszukiwaniu... s. 55 i n. – patrz niżej)

- antyczna spuścizna a zjawiska nowe

- daty do zapamiętania: 395, 476, 1450, 1492, 1505, 1517

- pojęcia i postaci do zapamiętania: medium aevum, Krzysztof Keller

Literatura

- V. Fumagalli, Świt średniowiecza, Gdańsk 1996

- J. Le Goff, Świat średniowiecznej wyobraźni, Warszawa 1997.

- R. Collins, Europa wczesnośredniowieczna 300-1000, Warszawa 1996

- Ch. Brooke, Europa średniowieczna 962-1154, Warszawa 1996

- J. Le Goff, W poszukiwaniu średniowiecza, tłum. M. Żurawska, Warszawa 2005

3. Powstanie państwa Karola Wielkiego

Zagadnienia:

- państwo Franków

- objęcie władzy przez Karolingów

- powstanie Państwa Kościelnego

- podboje Karola Wielkiego

- traktat w Verdun i jego konsekwencje

- renesans karoliński

- pojęcia i postaci do zapamiętania: majordomus, antrustionowie, Merowingowie, Karolingowie, patrymonium, marchia, renesans karoliński, Akwizgran, minuskuła karolińska, Piotr z Pizy, Paweł Diakon, Teodulf, Einhard, Alkuin, darowizna Konstantyna, trivium, quadrivium

- daty do zapamiętania: 496, 714, 741, 751, 755, 768-814, 774, 782, 795, 778, 800, 843

Źródła:

- Grzegorz z Tours, Historia Franków, tłum. K. Liman, ks. T. Richter, Kraków 2002;

- Einhard, Życie Karola Wielkiego, przeł. J. Parandowski, Wrocław 1950;

- Roczniki fuldajskie o koronacji Karola Wielkiego, Roczniki fuldajskie o podziale monarchii Karola Wielkiego [w:] Wiek V-XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S. B. Lenard, Warszawa 1997, s. 69, 74; (dalej cyt.: Wiek V, XV)

- Czasy wczesnego średniowiecza: 732-1096, tłum. H. Andrzejewska, Warszawa 1998;

- J. Soszyński, Donacja Konstantyna. Wstęp, tekst łaciński i przekład polski, „Przegląd Tomistyczny” 2011, t. XVII, s. 7-28.

Literatura:

- D. Feber, Merowingowie i Karolingowie, Warszawa 1994

- Ch. Lelong, Życie codzienne w Galii Merowingów, Warszawa 1967

- M. H. Serejski, Karol Wielki na tle swoich czasów, Warszawa 1959

- M. H. Serejski, Idea jedności karolińskiej. Studium nad genezą wspólnoty europejskiej w średniowieczu, Warszawa 1937

- A. Gieysztor, Władza Karola Wielkiego w opinii współczesnej, Warszawa 1938

- K. Polek, Frankowie a ziemie nad południowym Dunajem: przemiany polityczne i etniczne w okresie merowińskim (do pocz. IX w.), Kraków 2007

- S. Fischer – Fabian, Karol Wielki, tłum. B. Ostrowska, Warszawa 2002

- E.W. Wies, Karol Wielki: cesarz i święty, tłum. M. Skalska, Warszawa 1996

- P. Riche, Życie codzienne w państwie Karola Wielkiego, Warszawa 1979

- R. Michałowski, Karolingowie [w:] Dynastie Europy, red. A. Mączak, Wrocław 1997, s. 183-204.

- R. Michałowski, Galia merowińska [w:] Narodziny średniowiecznej Europy, pod red. Henryka Samsonowicza, Warszawa 1999.

- T.R.P. Mielke, Karol Wielki, t. 1: Król, tłum. J. Filipek, Olsztyn 2005.

- T.R.P. Mielke, Karol Wielki, t. 2: Cesarz, tłum. J. Filipek, Olsztyn 2006.

- Historia powszechna (7), Od upadku cesarstwa rzymskiego do ekspansji islamu. Karol Wielki, red. L. Serafini, Novara 2007.

4. Skandynawia wczesnośredniowieczna. Wikingowie

Zagadnienia

- geograficzne uwarunkowania Skandynawii

- wyprawy Wikingów (przyczyny, przebieg, konsekwencje demograficzne, gospodarcze, polityczne, kulturowe)

- początki Danii, Norwegii i Szwecji

- Normanowie w Normandii, Brytanii, Islandii, Sycylii i południowej Italii, na Rusi

- podbój Anglii

- pojęcia do zapamiętania: Danowie, Swionowie, Goci, Normanowie, jarlowie, konung, Birka, runy, sagi, brakkary, tingi

- postaci do zapamiętania: Harald, Klak, Gorm Stary, Harald Sinozęby, Swen Widłobrody, Kanut II Wielki, Magnus Dobry, Harald Pięknowłosy, Olaf Tryggvasson, Olaf II Święty, Eryk VIII Zwycięski, Inge Starszy

Źródła:

Anglia, Szkocja, Irlandia : teksty źródłowe do historii Kościoła i patrystyki I – IX w. / Andrzej Bober, Lublin : Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1991.

Literatura:

- L. Auerbach, J. Simpson, Wikingowie i Germanie: sagi ludów Północy, tłum. A. Jacewicz, Warszawa 1998

- F. Mowat, Wyprawy wikingów: dawni Normanowie w Grenlandii i Ameryce Północnej, tłum. W. Niepokólczycki, wyd. 2, Katowice 1995

- F. Mowat, Wyprawy Wikingów, Warszawa 1995

- A. Bereza – Jarociński, Zarys dziejów Norwegii, Warszawa 1991

- H. Samsonowicz, Dziedzictwo średniowiecza. Mity i rzeczywistość, Wrocław, Warszawa, Kraków 1991, s. 150 i n.

- R.I. Page, Pismo runiczne, tłum. J. Strzelczyk, konsul. nauk. J. Strzelczyk, Warszawa 1998.

- S. Bartosiak, Podbój Anglii przez Normanów, Warszawa 2001

- E. Roesdahl, Historia Wikingów, tłum. F. Jaszuński, wyd. 2, Gdańsk 2001

- L. Słupecki, Mitologia skandynawska w epoce Wikingów, Kraków 2003

- A. Dewine, Magia Celtów i Wikingów, Wrocław 2003

- L. Słupecki, Mitologia skandynawska w epoce Wikingów, Kraków 2003

- W. Duczko, Ruś Wikingów: historia obecności Skandynawów we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej, Warszawa 2006

- R. Gianadda, Celtowie, Germanie, Wikingowie, tłum. P. Rusinek, Warszawa 2012

- J. Morawiec, Knut Wielki król Anglii, Danii i Norwegii: (ok. 995-1035), Kraków 2013

- Ph. Parker, Furia ludzi Północy: dzieje świata Wikingów, tłum. N. Radomski, Poznań 2016.

5. Sztuka romańska i gotycka

Zagadnienia:

Sztuka romańska

- narodziny stylu

- konstrukcja, forma i materiał budowli romańskich

- detal, plastyka i rzeźba w stylu romańskim

- zabytki sztuki romańskiej w Europie

- pojęcia do zapamiętania: sklepienie, portal, tympanon, transept, ambit, biforia, triforia, okna glifione, krzyż grecki, krzyż łaciński, wertykalizm, horyzontalizm

Źródła:

- Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 roku, Warszawa 1978

Literatura:

- P. Lavendau, Historia sztuki średniowiecznej i nowożytnej, Wrocław 1954

- M. Gębarowicz, Sztuka średniowieczna, Warszawa 1986

- G. Duby, Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980 – 1420, Warszawa 1986

- J. Gimpel, Jak budowano w średniowieczu, Warszawa 1968

- T. Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, cz. II. Architektura średniowieczna, Wrocław 1980

- Z. Mączeński, Elementy i detale architektoniczne w rozwoju historycznym, Warszawa 1956

- A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1963

- W. Witwicki, Wiadomości o stylach, Warszawa 1960

- Z. Pianowski, ,,Sedes regni principales”- Wawel i inne rezydencje piastowskie do poł. XIII wieku na tle europejskim, Kraków 1994

- C. Humphrey, P. Vitebsky, Architektura i sacrum, tłum. E. Cander-Karolewska, Warszawa 2005

- J. Melvin, Architektura: kierunki, mistrzowie, arcydzieła, tłum. A. Winiarski, Warszawa 2006

Zagadnienia:

Sztuka gotycka

- początki stylu gotyckiego

- zasadnicze cechy gotyku (materiał, konstrukcja, forma)

- detal, plastyka i rzeźba w gotyku

- zamki gotyckie

- zabytki architektury gotyckiej w Polsce

- pojęcia do zapamiętania: sklepienie, portal, tympanon, lizeny, fryzy, przypory, transept, ambit, biforia, triforia, okna glifione, maszkarony, czołganki, żabki, sterczyny, pinakle, rozety, blanki, hurdycje, machikuły, krzyż grecki, krzyż łaciński

Źródła:

- Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500, Warszawa 1978

Literatura:

- P. Lavendau, Historia sztuki średniowiecznej i nowożytnej, Wrocław 1954

- M. Gębarowicz, Sztuka średniowieczna, Warszawa 1986

- Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. II, Katalog zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995

- G. Duby, Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980 – 1420, Warszawa 1986

- J. Gimpel, Jak budowano w średniowieczu, Warszawa 1968

- T. Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, cz. II, Architektura średniowieczna, Wrocław 1980

- T. Manteuffel, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1974

- M. Kornecki, Kościoły drewniane w Małopolsce, Kraków 1999, s. 27 – 96 (Kościoły doby gotyku do połowy XVI wieku)

- J. T. Frazik, Sklepienia tzw. piastowskie w katedrze wawelskiej. Ze studiów nad gotycką katedrą w Krakowie, studia do dziejów Wawelu, t. III, Kraków 1968

- Z. Mączeński, Elementy i detale architektoniczne w rozwoju historycznym, Warszawa 1956

- M. Antoniewicz, Zamki na Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej. Geneza – Funkcje – Konteksty, Kielce 1998

- L. Kajzer, Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury budownictwa obronnego w Polsce X – XVIII wieku, Łódź 1993

- S. Kołodziejski, Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kraków 1994

- Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko, M. Arszyński, t. 2. Katalog zabytków, red. A. Włodarek, Warszawa 1995.

- Z. Pianowski, ,,Sedes regni principales”- Wawel i inne rezydencje piastowskie do poł. XIII wieku na tle europejskim, Kraków 1994

- C. Humphrey, P. Vitebsky, Architektura i sacrum, tłum. E. Cander-Karolewska, Warszawa 2005

- J. Melvin, Architektura: kierunki, mistrzowie, arcydzieła, tłum. A. Winiarski, Warszawa 2006.

6. Kultura rycerska

Zagadnienia:

- życie rycerskie

- ius militare

- ideał i cnoty rycerskie

- zamek i otoczenie

- rycerskie rozrywki (turnieje, polowania, szachy)

- romanse dworskie

- herby rycerskie

- pojęcia do zapamiętania: paź, giermek, pasowanie na rycerza, etos rycerski, epos rycerski, chorągiew rycerska, koń juczny, wierzchowiec, rumak, topór, młot bojowy, korbacz, buzdygan, cep, mizerykordia, zbroja płytowa, zbroja kolcza, legenda herbowa, ius militare

Źródła:

- Jan z Beka o pasowaniu na rycerza w XIII wieku, [w:] Wiek V – XV w źródłach..., s. 272.

- Wybrane fragmenty literatury rycerskiej

Literatura:

- Człowiek średniowiecza, pod red. J. Le Goffa, przeł. M. Radożycka – Paoletti, Warszawa 2000, s. 7 – 26, 97 – 175

- M. Pastoureau, Życie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrągłego Stołu (XII – XIII), przeł. M. Skibniewska, Warszawa 1983, s. 31 – 36; 43 – 52; 96 – 104; 130 – 145

- Cz. Deptuła, A. Witkowska, Wzorce ideowe zachowań ludzkich w XII i XIII wieku [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo – społeczeństwo – kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, s. 119 –158

- A. Guriewicz, Jednostka w dziejach Europy (średniowiecze), przeł. Z. Dobrzyniecki, przedmowa J. Le Goff, Gdańsk – Warszawa 2002, s. 181 – 199

- S. K. Kuczyński, Człowiek wobec świata herbów [w:] Człowiek w społeczeństwie średniowiecznym, Warszawa 1997, s. 331 – 339

- S. K. Kuczyński, Turnieje rycerskie w średniowiecznej Polsce [w:] Biedni i bogaci. Studia z dziejów społeczeństwa i kultury ofiarowane Bronisławowi Geremkowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1992, s. 295 – 306

- M. Cetwiński, Herby legendy, dawne mity, Wrocław 1987

- A. Bogucki, O pasowaniu na rycerza i grupach prawnych, ,,Roczniki Historyczne”, t. 65 : 1999

- K. Buczek, Prawo rycerskie i powstanie stanu szlacheckiego w Polsce, ,,Przegląd Historyczny”, t. 69 : 1978, z. 1.

- H. Samsonowicz, Dziedzictwo średniowiecza. Mity i rzeczywistość, Wrocław, Warszawa, Kraków 1991, s. 61 i n.

7. Porządek feudalny w Europie

Zagadnienia:

- termin ,,feudalizm”

- własność ziemi podstawą średniowiecznych stosunków społecznych (własność dziedziczna-alodialna, domena władcy, regale ziemi)

- istota feudalizmu (lenno, wasal, senior, seniorat)

- wzrost wielkiej własności (poprzez dziedziczenie, nadania, zawłaszczenie, darowizny, kupno) – rozproszenie, komasacja

- włość książęca (jednostka gospodarcza dóbr książęcych)

- rodzaje renty gruntowej (odrobkowa, naturalna, pieniężna)

- formy uzależnienia ludności chłopskiej – wolni miejscowi, wolni goście, poddani – bez prawa wychodu, przypisańcy, niewolni

- rodzaje świadczeń na rzecz pana feudalnego

- immunitet książęcy (ekonomiczny, sądowy)

- zróżnicowanie systemu lennego w różnych krajach europejskich

- przełomowe momenty w kształtowaniu się feudalizmu w Polsce (wpływ religii na kształtowanie się wczesnofeudalnego państwa, renta feudalna, system grodowy, wprowadzenie pieniądza itp.)

- do zapamiętania pojęcia zawarte w zagadnieniach

Źródła:

- Rozporządzenie o włościach wiejskich (Capitulare de Villis), Kapitularz Karola Łysego z 847 roku, Kapitularz Karola Łysego z 877 roku, Daniny i robocizny ludności poddanej klasztoru cystersek w Trzebnicy, Nadanie prawa niemieckim gościom, [w:] Wiek V-XV w źródłach..., s. 215-221, 225-227;

- Sytuacja wsi feudalnej do XV wieku, wybór tekstów źródłowych, oprac. W. Korta, Warszawa 1960;

- Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego epoki feudalizmu: chłopi, mieszczanie, wybór i oprac. B. Cybulski i S. Rogowski, Wrocław 1977.

Literatura

- W. Kula, Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1983.

- M. Bloch, Społeczeństwo feudalne, tłum. E. Bakowska, Warszawa 2002.

- B. Geremek, Ludzie, towary i pieniądze, Warszawa 1968.

- J. Le Goff, W poszukiwaniu średniowiecza, tłum. M. Żurowska, Warszawa 2005, s. 129-133.

- S. Trawkowski, Przemiany społeczne i gospodarcze w XII, XIII wieku, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. A. Gieysztor, Warszawa 1972, s. 62-118.

- J. Bardach, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1998, s. 30-53.

- K. Modzelewski, Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego, (X-XIII wiek), Wrocław 1975

8. Święci, kulty, hagiografia, misje chrystianizacyjne w średniowiecznej Europie

Zagadnienia:

- hagiografia jako część średniowiecznego piśmiennictwa

- żywoty świętych jako źródło historyczne będące odzwierciedleniem całego zespołu okoliczności historycznych (badania hagiograficzne, ich charakter i metoda, osobowość twórcza autora, jego warsztat pisarski, odbiorca żywotów, odbicie w nich ideologii religijnej, umysłowości epoki itp.)

- wpływ hagiografii europejskiej na rozwój żywotopisarstwa w Polsce

- Złota legenda Jakuba de Voragine

- średniowieczny święty bohaterem uniwersalnym

- kult świętych

- średniowieczne misje chrystianizacyjne: przyczyny, przykłady, skutki – rozważania ogólne

- elementy interpretacji wybranych fragmentów żywotów świętych

Źródła:

- Jakub de Voragine, Złota legenda, tłum. J. Pleziowa, wyboru dokonał, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Warszawa 1983.

- Vita et miracula sanctae Kyngae ducissae cracoviensis, wyd. W. Kętrzyński [w:] MPH, t. IV, Lwów 1884, s. 662 – 744.

- Vita sanctae Salomeae Reginae Haliciensis auctore Stanislao Fraciscano, wyd. W. Kętrzyński [w:] MPH, t. IV, Lwów 1884, s. 770 – 796.

- Vita sanctae Hedwigis ducissae Silesiae, wyd. A. Semkowicz [w:] MPH, t. IV, Lwów 1884, s. 501 – 655.

- Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, tłum. J. Pleziowa, oprac. i wstępem opatrzył M. Plezia, Warszawa 1987.

- Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego, tłum. K. Abgarowicz, wstęp i oprac. J. Karwasińska, Warszawa 1966

- Św. Brygida Wielka, Objawienia i inne dzieła, tłum. ks. J. Hojnowski; o. S. Kafel, ks. T. Wietecha, Kraków 2002

Literatura:

- Hagiografia polska, słownik bio – bibliograficzny, pr. zbiorowa pod red. Romualda Gustawa OFM, t. I – II, Poznań 1971, 1972.

- Polscy święci, Warszawa 1987.

- E. Piotrowska, B. Piotrowski, Święta Brygida Szwedzka na tle swoich czasów, Poznań 2005

- D. Borawska, Z dziejów jednej legendy. W sprawie genezy kultu świętego Stanisława biskupa, Warszawa 1950.

- M. Plezia, Od Arystotelesa do Złotej legendy , Warszawa 1953.

- K. Dobrowolski, Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do połowy XVI wieku, Warszawa 1923.

- J. Starnawski, Drogi rozwojowe hagiografii polskiej i łacińskiej w wiekach średnich, Kraków 1993.

- B. Kürbisówna, Żywot bł. Salomei jako źródło historyczne [w:] Studia historica. W 35 – lecie pracy naukowej H. Łowmiańskiego, Warszawa 1958, s. 145 – 154.

- M. H. Witkowska, Vita sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis jako źródło hagiograficzne, ,,Roczniki Humanistyczne KUL”, t.10:1961, z. 2, s. 41 – 166.

- A. Guriewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987, s. 68 – 127.

- A. Vauchez, Święty [w:] Człowiek średniowiecza, pod red. J. Le Goffa, przeł. M. Radożycka – Paoletti, Warszawa 2000, s. 389 – 430.

- K. Liman, Stan badań nad żywotami św. Ottona z Bambergu, ,,Studia Źródłoznawcze”, t. III:1958.

- S. Czarnowski, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk, bohater narodowy Irlandii [w:] Dzieła, t. IV, Warszawa 1956.

- M. Cetwiński, Wokół klasztorów i świętych [w:] Śląski Tygiel. Studia z dziejów polskiego średniowiecza, Częstochowa 2001, s. 77 - 142

9. Powstanie i rozwój uniwersytetów

Zagadnienia

- początki myśli naukowej

- pierwsze uniwersytety i ich profile

- rola papiestwa w rozwoju uniwersytetów

- życie codzienne studentów

Źródła:

- Tomasz Platter o życiu studentów; Statuty kardynała Roberta z 1215 r. dla Uniwersytetu Paryskiego, Dyplom założenia uniwersytetu w Krakowie w 1364 r., [w:] Wiek V-XV w źródłach..., s. 264-272.

Literatura:

- A. Vetulani, Początki najstarszych wszechnic środkowo-europejskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.

- L. Moulin, Średniowieczni szkolarze i ich mistrzowie, Gdańsk-Warszawa 2002.

- F. Kiryk, Nauk przemożnych perła, Warszawa 1987.

- K. Ożóg, Uczeni w monarchii Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły (1384-1434), Kraków 2004.

- K. Ożóg, Intelektualiści w służbie Królestwa Polskiego w latach 1306-1382, Kraków 1995.

- J. Baszkiewicz, Młodość uniwersytetów, Warszawa 1997.

- J. Wyrozumski, Z najstarszych dziejów Uniwersytetu Krakowskiego, Kraków 1996.

- J. Ptaśnik, Obrazki z życia żaków krakowskich w XV-XVI wieku, Kraków 1900.

- A. Jelicz, Życie codzienne w średniowiecznym Krakowie, Warszawa 1966.

- Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364-1764, pod red. K. Lepszego, t. I, Kraków 1964.

- T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 2003.

- J. Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 1996.

- J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970.

10. Świat muzułmański i Mongołowie

Zagadnienia:

- Mongołowie przed Czyngis-chanem

- zwyczaje, religia pierwotna, życie codzienne Mongołów

- początki imperium

- organizacja imperium

- armia mongolska

- Czyngis – chan i jego podboje

- postaci i pojęcia do zapamiętania: szamanizm, kurułtaj, Temudżyn – Czyngis – chan, chagan, orda, system dziesiętny armii mongolskiej, tumen, Kałka, Ugedej, ułus, Tułuj, Czagataj, Batu – chan, Karakorum, bitwa pod Legnicą, monarchia Henryków śląskich, Jan Piano Carpini, Marco Polo, Togan Timur

Źródła:

- Tomasz ze Splitu o życiu i obyczajach Mongołów; Marco Polo o tym, jak Czyngis – chan został pierwszym chanem Tatarów; Jan Piano de Carpini o armii mongolskiej [w:] Wiek V – XV w źródłach..., s. 199, 200, 201

- Tajna historia Mongołów: anonimowa kronika mongolska z XIII w., tłum. z mong., wstępem i koment. opatrzył Stanisław Kałużyński, oprac. graf. Andrzej Strumiłło, Warszawa 1970.

Literatura:

- S. Kałużyński, Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., Warszawa 1970.

- S. Kałużyński, Tradycje i legendy ludów Mongolii, Warszawa 1978.

- J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s 41 – 151.

- S. Krakowski, Polska w walce z najazdami tatarskimi w XIII wieku, Warszawa 1956.

- G. Labuda, Zaginiona kronika w Rocznikach Jana Długosza, Poznań 1983.

- M. Plezia, Historia Tartarorum, ,,Studia Źródłoznawcze”, t. 15/1983, s. 167 – 172.

- J. Matuszewski, Relacja Długosza o najeździe tatarskim w 1241 roku. Polskie zdania legnickie, Łódź 1980.

- W. Korta, Najazd Mongołów na Polskę i jego epilog legnicki, Katowice 1983.

- M. Cetwiński, Bitwa legnicka, ,,Acta Universitatis Wratislaviensis”, Historia L, nr 8/1985.

- M. Cetwiński, Apoteoza klęski (Z dziejów mitu legnickiego), ,,Śląski Labirynt Krajoznawczy”, t. 3/1991, s. 47 – 58.

- M. Cetwiński, J. Maroń, Od Grande Armee do patrolu. Liczebność armii mongolskiej i polskiej pod Legnicą 9 kwietnia 1241 roku [w:] Studia Historyczne. Ustrój. Kościół. Militaria, pod red. K. Bobowskiego, ,,Acta Univers. Wratislav.”, Historia CVI, Wrocław 1993, s. 91 – 110.

- M. Cetwiński, Spór o istotę historii. Dyskusja wokół bitwy legnickiej w najnowszej historiografii, ,,Szkice Legnickie”, t. 22/2001, s. 33 – 48.

- J. Maroń, Legnica 1241, Warszawa 1996.

- J. Maroń, Kampania i bitwa legnicka w opracowaniach historyczno - wojskowych, ,,Szkice Legnickie”, t. 22/2001, s. 49 – 61.

- G. Labuda, Gorze się nam stało. Legenda i prawda historyczna o bitwie z Tatarami pod Legnicą w roku 1241, ,,Szkice Legnickie”, t. 22/2001, s. 11 – 31.

11. Społeczne i gospodarcze wstrząsy XIV i XV stulecia. Kryzys chrześcijaństwa. Wielka schizma zachodnia.

Zagadnienia:

- co rozumiemy pod pojęciem wstrząsy religijno-społeczne?

- przyczyny wystąpień o podłożu religijno-społecznym

- podłoże powstawania ruchów heretyckich

- wcześniejsze wstrząsy (założenia ideologiczne Joachima z Fiore, herezje katarów, idea ubóstwa Franciszka z Asyżu, antykościelna doktryna Jana Wiklef’a)

- społeczne wstrząsy późnego średniowiecza: powstania chłopskie (Francja – 1358, Anglia-1381), walki społeczne w miastach (północna Francja, Niderlandy i Niemcy – koniec XIV i połowa XV wieku)

- wpływ wstrząsów społeczno-religijnych na sposób myślenia średniowiecznych ludzi

- wielka schizma zachodnia

Literatura:

- B. Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Warszawa 1996.

- J. Dowiat, Historia kościoła katolickiego w Polsce (do połowy XV wieku), Warszawa 1968.

- J. Kłoczowski, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Warszawa 2000

- Kościół w Polsce: dzieje i kultura, t. I, red. J. Walkusz, Lublin 2002.

- Kościół katolicki w Małopolsce w średniowieczu i we wczesnym okresie nowożytnym, red. W. Kowalski, J. Muszyńska, Gdańsk, Kielce 2001.

- Kościół w Polsce, t. I, Średniowiecze, red. J. Kłoczowski, Kraków 1968.

- D. Olszewski, Dzieje chrześcijaństwa w zarysie, Kraków 1996.

- D. Olszewski, Szkice z dziejów kultury religijnej, Katowice 1986.

- J. Kłoczowski, Chrześcijaństwo i historia. Wokół nurtów reformy chrześcijańskiej VIII- XX w., Kraków 1990.

- A. P. Bagliani, Ekspansja Kościoła rzymskiego: 1054 – 1274, red. A. Vauchez, tłum. J. M. Kłoczowski i inni, Warszawa 2001.

- Chrześcijaństwo w Polsce. Zarys przemian 966-1979, red. J. Kłoczowski, wyd. 2, Lublin 1992.

- J. Kłoczowski, Wspólnoty chrześcijańskie, Kraków 1963.

- J. Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza, Warszawa 1998.

- Drogi i rozdroża kultury chrześcijańskiej Europy, red. U. Cierniak, ks. J. Grabowski, Częstochowa 2003, (wybrane artykuły).

- E. Potkowski, Heretycy i inkwizytorzy, Warszawa 1971.

- S. Bylina, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Warszawa 1974.

- A. Guriewicz, Jednostka w dziejach Europy, (Średniowiecze), tłum. Z. Dobrzyniecki, Gdańsk – Warszawa 2002.

- A. Guriewicz, Problemy średniowiecznej kultury ludowej, tłum. Z. Dobrzyniecki, Warszawa 1987.

- A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, tłum. J. Dancygier, Warszawa 1976.

- A. Guriewicz, Kultura i społeczeństwo średniowiecznej Europy, tłum. Z. Dobrzyniecki, Warszawa 1997.

12. Swój-obcy w piśmiennictwie epoki

Zagadnienia

- kategorie ,,swój” i ,,obcy” – jednymi z podstawowych kategorii opisu rzeczywistości w średniowiecznym dziejopisarstwie

- pojęcia ,,swojskość”, ,,obcość”, ,,swój”, ,,obcy” we współczesnej socjologii

- cechy, kategorie, opisy, określenia stosowane przez średniowiecznych dziejopisarzy na opisanie obcości

- jakie cechy posiadał ,,swój” według średniowiecznych kronikarzy

- różne poziomy, skale i gradacje w opisywaniu ,,obcości” i ,,swojskości”

- antagonizmy i sympatie między swoimi i obcymi – ich przyczyny, uwarunkowania, narastanie i słabnięcie

- analiza wybranych fragmentów średniowiecznych źródeł

Źródła

- Anonim tzw. Gall. Kronika polska, tłum. R. Grodecki, oprac. M. Plezia, Wrocław, Warszawa, Kraków 1996.

- Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek). Kronika polska, tłum. B. Kürbis, Wrocław, Warszawa, Kraków 1996.

- Kroniki staroruskie, oprac. F. Sielicki, Warszawa 1987

- Powieść minionych lat, oprac. F. Sielicki, Wrocław 1968.

- Jan Długosz. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, tłum. J. Mrukówna, ks. I-XI, Warszawa 1961-1985.

Literatura

- E. Nowicka, Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, [w:] Swoi i obcy, red. taż, Warszawa 1990.

- B. Geremek, Dyskusja nad referatami B. Zientary i J. Kłoczowskiego, [w:] Swojskość i cudzoziemszczyzna w dziejach kultury polskiej. Materiały z sesji, red. Z. Stefanowska, Warszawa 1973.

- S. Aleksandrowicz, Ruska świadomość narodowa w średniowieczu, [w:] Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich, red. A. Gieysztor, S. Gawlas, Warszawa 1990.

- D. Stańczyk, Swoi i obcy w źródłach ruskich z XII – XIV wieku, [w:] Uniwersalizm i regionalizm w kronikarstwie Europy Środkowo-Wschodniej, red. U. Borkowska, Lublin 1996, s. 126-140.

- F. Sielicki, Kontakty polsko-ruskie w świetle źródeł XIII wieku, [w:] Studia Polono-Slavica-Orientalia. Acta Literaria, t. 1, Wrocław 1974.

- J. Banaszkiewicz, Kronika Dzierzwy XIV-wieczne kompendium historii ojczystej, Wrocław 1979.

- J. Krzyżaniakowa, Niemcy w opinii Jana Długosza, [w:] Polska i Niemcy. Dziesięć wieków sąsiedztwa, red. A. Czubiński, Warszawa 1987.

- J. Krasuski, Obraz Niemiec i stosunków polsko-niemieckich w polskich kronikach średniowiecznych, [w:] j.w., s.55-67.

- W. Swoboda, Bizancjum w przekazach Annales Jana Długosza, ,,Balcanica Posnaniensia”, t. 4: 1989, s. 27-55.

- A. Świeżawski, Bułgaria w Annales Poloniae Jana Długosza, ,,Balcanica Posnaniensia”, t.2: 1985, s. 255-263.

- S. Gawlas, Świadomość narodowa Jana Długosza, [w:] Jan Długosz w 500 rocznicę śmierci, red. F. Kiryk, Olsztyn 1983.

- J. Krzyżaniakowa, Pojęcie narodu w Rocznikach Jana Długosza. Z problematyki świadomości narodowej w Polsce XV w., [w:] Sztuka i ideologia XV wieku, red. P. Skubiszewski, Warszawa 1978, s. 136-153.

- M. Derwich, Janko z Czarnkowa na Śląsku, [w:] Kultura średniowiecznego Śląska. Pierwiastki rodzime i obce, ,,Acta Universitatis Wratislaviensis”, Historia 98, Wrocław 1993.

- M. Cetwiński, Problem ,,Innego” w historiografii śląskiej XX wieku, [w:] tenże, Metamorfozy śląskie. Studia źródłoznawcze i historiograficzne, Częstochowa 2002, s. 445-453.

- M. Cetwiński, Polak Albert i Niemiec Mroczko. Zarys przemian etnicznych i kulturalnych rycerstwa śląskiego do połowy XIV wieku, [w:] tenże, Śląski Tygiel. Studia z dziejów polskiego średniowiecza, Częstochowa 2001, s. 62-74.

- Jerzy Dowiat, Normy postępowania i wzory osobowe, [w:] Kultura Polski średniowiecznej X- XIII w., red. tenże, Warszawa 1985, s. 319.

- Halina Manikowska, Dzielnice i regiony: horyzont odrębności, [w:] Kultura Polski średniowiecznej XIV – XV w., red. B. Geremek, Warszawa 1997, s. 890-894.

- Jerzy Nikitorowicz, Swój - inny - obcy. Koncepcja interakcji i spostrzegania innego, [w:] W kręgu sacrum i pogranicza, red. E. Matuszczyk, M. Krzywosz, Białystok 2004, s. 313.

13. Ruch husycki

Zagadnienia:

- przyczyny powstawania ruchów heretyckich

- ideologia husytów

- rewolucja husycka w Czechach – przyczyny, przebieg i skutki

- Jagiellonowie a husytyzm

- pojęcia i postaci do zapamiętania: Rosenbergowie, Jan Milicz z Kromieryża, Maciej z Janowa, Jan Hus, dekret kutnohorski, defenestracja praska, Jan Żiżka, taboryci, utrakwiści, kompaktaty praskie

Źródła:

- Eneasz Sylwiusz o początkach husytyzmu, Ulryk z Richental o straceniu Jana Husa, Artykuły praskie z 1421 r., Społeczne i polityczne poglądy taborytów [w:] Wiek V – XV w źródłach..., s. 306, 310, 312.

Literatura:

- T. Manteuffel, Narodziny herezji. Wyznawcy dobrowolnego ubóstwa w średniowieczu, Warszawa 1963

- E. Potkowski, Heretycy i inkwizytorzy, Warszawa 1971

- S. Bylina, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Warszawa 1974

- R. Heck, Tabor a kandydatura Jagiellońska w Czechach 1438 – 1444), Wrocław 1964

- P. Kras, Husyci w piętnastowiecznej Polsce, Lublin 1998

- Polskie echa husytyzmu: materiały z konferencji naukowej Kłodzko, 27-28 września 1996, red. S. Bylina, R. Gładkiewicz, Warszawa 1999.

- P. Marczak, Wojny husyckie, Warszawa 2003

- A. Michałek, Wyprawy krzyżowe: husyci, Warszawa 2004

- J. Nikodem, Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420-1433: studium o polityce dynastycznej Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza, Poznań 2004.

- M. Matla, Czechy, Poznań 2014

14. Miasto średniowieczne

Zagadnienia:

- czynniki miastotwórcze

- wygląd miasta średniowiecznego (charakter zabudowy miejskiej)

- urbanizacja ziem polskich w średniowieczu

- społeczne , gospodarcze i kulturalne funkcje miast w Polsce średniowiecznej

- cechy i gildie

- życie mieszczan

- pojęcia do zapamiętania: czynniki miastotwórcze, miasta – republiki włoskie, doża, cechy, gildie, rada miejska, ława sądownicza, rajcowie, dokument lokacyjny, zasadźca, komuna, ustrój konsularny, wójt, sąd ławniczy, burmistrz, prawo niemieckie, prawo polskie

Źródła:

- Założenie rynku w Kwedlinburgu; Rigordus o ulicach Paryża w XII wieku; Dokument lokacyjny miasta Krakowa na prawie niemieckim, Kompetencje rajców i ławników w Świdnicy w 1328 roku; Ze statutów cechów wrocławskich w XIII wieku [w:] Wiek V – XV w źródłach..., s. 222, 229, 235, 237.

Literatura:

- H. Samsonowicz, Życie miasta średniowiecznego, Warszawa 2001

- M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 5- 317

- T. Kozaczewski, Rozplanowanie, układ przestrzenny i rozwój miasta średniowiecznego, Wrocław 1973

- J. Wiesiołowski, Socjotopografia późnośredniowiecznego Poznania, Warszawa 1982

- B. Geremek, Najemna siła robocza w rzemiośle Paryża XII – XV w., Warszawa 1962

- B. Geremek, K. Piesewicz, Ludzie, towary i pieniądze, Warszawa 1968

- A. Jelicz, Życie codzienne w średniowiecznym Krakowie, (wiek XIII-XV), Warszawa

- Jacques Rossiaud, Mieszczanin i życie w mieście [w:] Człowiek średniowiecza, pod red. J. Le Goffa, przeł. M. Radożycka – Paoletti, Warszawa 2000, s.177- 227

- A. Berdecka, Lokacje i zagospodarowanie miast królewskich w Małopolsce za Kazimierza Wielkiego (1333 – 1370), Wrocław 1982

- M. Biskup, Dzieje miasta w średniowieczu (od końca XII do 1466 r.) [w:] Dzieje Inowrocławia, t. I, Warszawa 1978

- K. Kamińska, Lokacje miast na prawie magdeburskim na ziemiach polskich do 1370 r. (Studium historyczno – prawne), Toruń 1990

- F. Kiryk, Miasto średniowieczne [w:] Proszowice. Zarys dziejów do 1939 roku, red. F. Kiryk, Kraków 2000

15. Kultura późnośredniowiecznej Europy

Zagadnienia:

- człowiek późnego średniowiecza (mentalność, wrażliwość, postawy, wzorce zachowań)

- życie materialne schyłku epoki

- schyłek gotyku w architekturze i sztuce

- literatura późnośredniowieczna

- rola uniwersytetów (rozwój szkolnictwa)

- przełom w rozumieniu religii - rozwój mistycyzmu

- drukarstwo

- nowa myśl odrodzeniowa

- Polska w kulturze europejskiej XIV i XV wieku

Źródła:

- List chłopca Do umiłowanej według rękopisu z lat 1426 – 1429 [w:] Wiek V – XV w źródłach..., s. 286.

- Najstarsza poezja polsko – łacińska (do połowy XVI w.), oprac. M. Plezia, Wrocław 1952.

- O władzy papieskiej i cesarskiej względem pogan [w:] Pisma wybrane Pawła Włodkowica, wyd. L. Ehrlich, t. I – III, Warszawa 1966 – 1969.

Literatura:

- Człowiek średniowiecza, pod red. J. Le Goffa, przeł. M. Radożycka – Paoletti, Warszawa 2000

- J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Gdańsk 1995

- A. Guriewicz, Kultura i społeczeństwo średniowiecznej Europy, przeł. Z. Dobrzyniecki, Warszawa 1997

- A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976

- J. Huzinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 1992

- T. Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, cz. II, Architektura średniowieczna, Wrocław 1980

- J. Le Goff, Inteligencja wieków średnich, Warszawa 1999

- B. Geremek, Kultura elitarna i kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978

- H. Samsonowicz, Złota jesień polskiego średniowiecza, Warszawa 1971

- J. Bardach, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 1998, s. 117 – 118

- S. Bylina, Jednostka i zbiorowość w pobożności ludowej Europy środkowowschodniej w późnym średniowieczu [w:] Człowiek w społeczeństwie średniowiecznym, Warszawa 1997

- J. Kłoczowski, Polska w kulturze europejskiej XIV – XV wieku [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo – społeczeństwo – kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, s. 460 – 503.

metoda: wykład organizacyjny, informacyjny, analityczny, syntetyczny, problemowy, konwersatoryjny z elementami dyskusji; wykład multimedialny